کد خبر: 83011
ف
روایت فتنه(4)؛

فتنه 88 چه بر سر اقتصاد ایران آورد؟

این پژوهش در پی برآورد اقتصادی خسارات آشکار (مستقیم) و خسارات پنهان (غیر مستقیم) وارده شده بر اقتصاد ایران به دلیل وقوع حوادث ناشی از فتنه 88 است.

فتنه 88 چه بر سر اقتصاد ایران آورد؟

امنیت، آرامش، ثبات اجتماعی و سیاسی یکی از شاخص‌های مهم در رشد اقتصادی و توسعه هر ملت و کشوری محسوب می‌گردد. هدف این پژوهش ارزیابی هزینه‌های اقتصادی تحمیل شده بر بخش دولتی، عمومی و خصوصی ناشی از حوادث پس از فتنه 88 است. دوره مورد مطالعه این پژوهش 1387 – 1391 است.

دلیل انتخاب این دوره مقایسه شاخص‌های اقتصادی با سال قبل از فتنه 88، با سال وقوع حوادث و سپس ارزیابی تاثیرات فتنه 88 بر شاخص‌های اقتصادی در سه سال بعد از فتنه 88 است. در این پژوهش تاثیرات اقتصادی به دو بخش تاثیرات کوتاه مدت و بلند مدت تقسیم شده است و هر مورد بصورت جداگانه مورد ارزیابی قرار گرفته است.
 
1-    مقدمه

امنیت، آرامش، ثبات اجتماعی و سیاسی یکی از شاخص‌های مهم در رشد اقتصادی و توسعه هر ملت و کشوری محسوب می‌گردد. به لحاظ بین المللی نیز سرمایه‌های جهانی و سرمایه گذاران بین المللی به سمت اقتصادهای با ریسک و نااطمینانی کمتر و ثبات اجتماعی و سیاسی پایدار حرکت می‌نمایند.

وقوع بی‌نظمی‌های اجتماعی عمیق، دارای تاثیرات بلندمدت در انتظارات سرمایه گذاران داخلی و بخصوص سرمایه گذاران خارجی است، بطوریکه سرمایه گذاران دارای حافظه بلند مدت هستند و بی ثباتی‌های سیاسی و اجتماعی که در نهایت منجر به بی ثباتی اقتصادی می‌گردد را در انتخاب مقصد سرمایه گذاری مدنظر قرار می‌دهند و به خاطر می‌سپارند.

همانطور که آشوب‌های اجتماعی داخلی چهره دولتمردان یک کشور را در عرصه‌های بین المللی مخدوش می‌نماید، وجود ثبات اقتصادی که در پی امنیت، آرامش، انضباط اجتماعی و سیاسی بدست می‌آید، سیاستمداران ایجاد کننده این ثبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را به چهره‌های سرشناس بین المللی بدل می‌نماید و قدرت چانه‌زنی بین المللی یک کشور را افزایش می‌دهد.

این پژوهش در پی برآورد اقتصادی خسارات آشکار (مستقیم) و خسارات پنهان (غیر مستقیم) وارده شده بر اقتصاد ایران به دلیل وقوع حوادث ناشی از فتنه 88 است. دوره مورد مطالعه این پژوهش 1387- 1391 است و در برخی موارد به منظور مقایسه و تحلیل عمق تأثیر فتنه 88 به سال‌های بیشتری نیز اشاره شده است.

روش مطالعه، توصیفی و تحلیل مبتنی بر داده و اطلاعات منتشره شده توسط بانک مرکزی و مرکز آمار ایران است. در ادامه در قسمت دوم روش پژوهش ارائه می‌گردد و اثرات در قالب دو اثر کوتاه مدت و بلند مدت معرفی می‌گردد. در قسمت سوم مطالعات انجام شده در این زمینه مورد بحث قرار گرفته است. در قسمت چهارم یافته‌های پژوهش ارائه خواهد شد و بخش چهارم نیز به نتیجه گیری اختصاص داده شده است.
 
منشأ حوادث 1388 هر چه بود، نتیجه آن منتهی به خسارات اجتماعی و سیاسی سنگینی شد که در نهایت تبدیل به زیان‌های اقتصادی سرسام آوری گردید که نمود آن را می‌توان در شاخص‌های اقتصادی مشاهده نمود.

متاسفانه تاکنون هیچ مطالعه‌ی دقیقی در زمینه برآورد خسارت اقتصادی فتنه 88 مبتنی بر داده‌ها و اطلاعات و آمار منتشر شده توسط بانک مرکزی و مرکز آمار ایران انجام نشده است. فرضیه‌ای که این پژوهش در پی اثبات آن است این فرضیه است که حوادث فتنه 88 سهم گسترده‌ای در رکود اقتصادی، تورم، بیکاری، کاهش صادرات نفی و غیرنفتی، تشدید تحریم‌ها، کاهش سرمایه گذاری خارجی و تخریب انتظارات کارگزاران اقتصادی به آینده اقتصاد ایران در سال‌های 1388 به بعد داشته است.

بدین ترتیب در راستای این فرضیه در این مقاله اثرات اقتصادی فتنه سال 1388 به دو اثر کوتاه مدت و بلند مدت تقسیم و سعی شده است که هم در سطح اقتصاد خرد و هم در سطح اقتصاد کلان اثرات اقتصادی مورد ارزیابی قرار گیرد. البته می‌توان اثرات اقتصادی حوادث سال 1388 را به دو سطح: اثرات داخلی و اثرات خارجی نیز تقسیم نمود و از این بُعد مسئله را مورد ارزیابی قرار داد که در این مقاله سعی شده است از این منظر نیز شاخص‌های داخلی و خارجی مؤثر از فتنه 88 بررسی شود.
 
2-1- اثرات کوتاه مدت


2-1-1- تعطیلی بازارها و اخلال در سیستم توزیع کالا و خدمات
2-1-2- تخریب فضای کسب و کار وکاهش کارایی، بهره‌وری و پویایی نیروی کار
2-1-3- خسارات جانی و مالی وارده بر بخش دولتی و خصوصی
2-1-4- هزینه تحمیل شده به جامعه (زمان از دست رفته)
2-1-5- ایجاد رانت و سواری مجانی برای فرصت طلبان اقتصادی
2-1-6- نوسانات بازار ارز و طلا
2-1-7- تخریب ارزش‌های مردمی
2-1-8- زیان‌های بیشتر بخش خصوصی به دلیلی عدم پوشش بیمه‌ای خسارات ایجاد شده
 
2-2- اثرات بلندمدت


2-2-1-کاهش امنیت سرمایه گذاری و افزایش ریسک سرمایه گذاری و سرمایه گذاری مستقیم خارجی (FDI)
2-2-2-افزایش نااطمینانی در فضای اقتصادی و بدبینی نسبت به آینده اقتصاد
2-2-3-تخریب شاخص‌های سرمایه اجتماعی و افزایش هزینه مبادله در اقتصاد ایران
2-2-4-کاهش ورود تعداد گردشگران و مسافران خارجی
2-2-5-اعمال فشارها، تحریم‌ها و هزینه‌های بین المللی، یک جانبه و چند جانبه کشورهای متخاصم
2-2-6-کاهش نرخ مشارکت اقتصادی به دلیل بی ثباتی فضای اقتصادی و اجتماعی
2-2-7-رکود بخش تولید و کاهش صادرات غیرنفتی
 
 4-1- اثرات کوتاه مدت

در این قسمت به ارزیابی اثرات فتنه 1388 در کوتاه مدت خواهیم پرداخت. اثرت کوتاه مدت اثراتی هستند که بعد از گذشت یک دوره تقریباً یک ساله از اقتصاد کشور محو شدند. برای مثال افزایش نرخ ارز و فلزات گران بهاء دارای دلایل متفاوتی است، اما فتنه سال 1388 دارای تأثیر کوتاه مدت بر این بازار بوده است، یا اینکه تخریب ارزش‌های مردمی تا دور بعد انتخابات ریاست جمهوری تقریباً از فضای سیاسی محو شد.
 
4-1-1- تعطیلی بازارها و و اخلال در سیستم توزیع کالا و خدمات

تعطیلی و نوسان چندین ماهه (تقریباً 8 ماهه) بازارهای پایتخت و برخی شهرهای بزرگ به دلیل افزایش احتمال خسارات‌ها، منجر به نوسان و انحراف سیستم توزیع کالا و خدمات از سطح عمده فروشی به خرده فروشی در کشور شد، بطوریکه برخی مفسدان اقتصادی نیز فرصت را برای تشدید اوضاع نابسمان بازار و افزایش سود غنیمت شمرده و فشار مضاعف بر سیستم توزیع کالا بخصوص در سطوح عمده فروشی وارد نمودند.
 
4-1-2- تخریب فضای کسب و کار وکاهش کارایی، بهره‌وری و پویایی نیروی کار

مطمئناً خلل در سیستم توزیع کالا منجر به افزایش ناخواسته در موجودی انبار می‌گردد و همین امر بر میزان اشتغال و بخصوص بر کارایی نیروی کار مؤثر خواهد بود. نتایج طرح آمارگیری از کارگاه‌های صنعتی 10 نفره و بیش‌تر نشان می‌دهد که در سال 1389، تعداد 15301 کارگاه صنعتی 10 نفره و بیش‌تر در کشور فعالیت داشته است که نسبت به سال قبل یعنی سال بروز فتنه 1/5 درصد کاهش نشان می‌دهد و نیروی کار شاغل در این بخش نیز 2/0 درصد کاهش یافته است.

جدول شماره (1) بخوبی نشان می‌دهد که در سال‌های 1388 و 1389 نرخ بیکاری جوانان در بازه سنی 15 تا 29 سال در مناطق شهری و روستایی افزایش یافته است، بطوریکه در کل کشور در سال بعد از فتنه نرخ بیکاری 4/3 درصد در بازه سنی مذکور رشد داشته است.

علت اصلی افزایش نرخ بیکاری افزایش ناامنی، بی ثباتی سیاسی و اجتماعی که منجر به افزایش ریسک و نااطمینانی در بخش تولید، افزایش عدم امنیت سرمایه گذاری، حرکت سرمایه و نیروی کار به سمت بخش غیر مولد اقتصاد و در نهایت نوسان و بی ثباتی فضای اقتصادی کشور است که نتیجه آن چیزی جز بیکاری و تورم نخواهد بود.

جدول شماره (1) نرخ بیکاری جوانان در بازه سنی 15 تا 29 سال در دوره فتنه 88
 منبع: مرکز آمار جمهوری اسلامی ایران، 1393

به این دلیل که در این بخش به دنبال تحلیل کوتاه مدت هستیم، نرخ بیکاری بازه سنی 15 تا 24 سال را که بیشترین واکنش احساسی را به فتنه سال 1388 نشان دادند را در فصول مختلف دو سال 1388 و 1389 مورد ارزیابی قرار می‌دهیم.

جدول شماره (2) نرخ بیکاری جوانان 24-15 ساله بر حسب مناطق روستایی به تفکیک فصول
      منبع: مرکز آمار جمهوری اسلامی ایران، 1393

همانطور که مشاهده می‌شود در کوتاه مدت یعنی در 6 ماه دوم سال 1388 نسبت به 6 ماه اول 1388 نرخ بیکاری افزایش یافته و این نرخ بیکاری کاملاً به دلایل اشتغال فصلی نبوده است زیرا در 6 ماه اول 1389 این نرخ بیکاری نسبت به 6 ماهه اول 1388 ادامه یافته است و تا پایان سال 1389 نیز تداوم داشته است. مطمئناً تحریم‌های اقتصادی، فشارهای سیاسی، سود آوری سوداگری در بازارهای ارز و فلزات گران بها در کنار آشوب‌ها و ناامنی‌های اقتصادی فتنه 88 منجر به افزایش بیکاری در سال‌های 1388 و 1389 شده است.

طبق نتایج حاصل از آمارگیری هزینه‌ها و درآمد خانوار، در سال 1388 نرخ اشتغال سرپرستان خانوار 58/67 درصد بوده است، در صورتی که همین آمار در سال 1389، برابر با 34/66 در صد بوده است. یعنی در سال 1389 نسبت به سال 1388 نرخ بیکاری سرپرستان خانوار که بطور متوسط 69/3 نفر، افراد تحت تکفل داشته‌اند، 24/1 درصد افزایش داشته است.
 
4-1-3- خسارات جانی و مالی وارده بر بخش دولتی و خصوصی

خسارت‌های جانی مانند جرح و فوت و خسارت‌های مالی به دلیل آتش سوزی و تخریب، بخصوص تخریب سیستماتیک و برنامه‌ریزی شده تسهیلات و امکانات عمومی نظیر صندوق‌های پست، باجه‌های تلفن، چرغ‌های راهنمایی، ناوگان حمل و نقل عمومی، سنگ فرش و آسفالت خیابان‌ها، فضاهای سبز و درختان بلوارها، سطل‌های زباله عمومی و حتی خسارت‌های خصوصی مانند تخریب پمپ بنزین‌ها، بانک‌ها، نمای منازل، ماشین‌ها و ویترین مغازه‌های تجاری، از مواردی بود که به دلیل آشوب‌های سال 1388 و در پی تحریک اذهان عمومی، به دولت و بخش خصوصی وارد شد.

اما متاسفانه هیچ آمار دقیقی در ارتباط با خسارات وارده شده بر بخش دولتی و خصوصی منتشر نشده است تا هزینه‌های دقیق فتنه 88 و سهم آن در رکود تورمی ایجاد شده در سال‌های اخیر اقتصاد ایران شفاف گردد.

با توجه به گزارش شهرداری تهران، در فتنه 88 بیش از 63 میلیارد تومان به اموال عمومی فقط در شهر تهران خسارت وارد شد و علاوه بر این تعداد 11 بانک دولتی و خصوصی و موسسه اعتباری در اغتشاشات 88 مورد تخریب و آتش‌سوزی واقع شدند که هزینه‌های نوسازی آن‌ها به‌حساب سود و زیان بانک رفته و معادل آن از سود صاحبان سهام کاسته شده است. همچنین تعداد زیادی از افراد در این حوادث کشته، زخمی و مجروح شدند که معادل دیه آن را نیز باید به خسارت مالی تحمیل شده اضافه نمود.
 
4-1-4- هزینه تحمیل شده به جامعه (زمان از دست رفته)

در طول چندین ماه (تقریباً 8 ماه) ناامنی و بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی و تقریباً دو سال درگیری ذهنی – تا فراموشی حوادث تلخ فتنه 88- ملت و دولت ایران فرصت‌های پیشرفت و ترقی را صرف آرام نمودن اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران نمودند.

در طول این سال‌ها جمهوری اسلامی ایران بسیاری از فرصت‌های سرمایه گذاری را از دست داد و بخش خصوصی نیز با افزایش نااطمینانی و ریسک در جامعه و نوسانات اقتصادی انتظارات خود را نسبت به آینده اقتصاد تعدیل نمودند و از سرمایه گذاری‌های بلند مدت اجتناب نموده و منتظر برگشت آرامش اقتصادی و سیاسی شدند و بسیاری از فرصت‌های اقتصادی را از دست دادند.

بطوریکه بسیاری از این منابع داخلی در پی این تعدیل انتظارات نسبت به آینده اقتصاد ایران تبدیل به سرمایه‌های سرگردان و پول‌های بی وطن شدند و در سال‌های بعد از فتنه موجب تقویت سوداگری و واسطه‌گری در اقتصاد ایران شدند.

همچنین بخش دانشگاهی کشور به دلیل وجود اقشار جوان، واکنش‌های تندی در فتنه 88 از خود نشان دادند و ماه‌ها وقت خود را به تعقیب حوادث سیاسی و اجتماعی اختصاص دادند و میلیاردها تومان هزینه تخصیص داده شده به دانشگاه‌ها بخصوص دانشگاه‌های سطح شهر تهران را به مرکز آشوب‌ها و ناامنی تبدیل نمودند و موتور علمی کشور را با مشکل ماجه نمودند. اما متاسفانه هیچ آمار دقیقی از تعداد کلاس‌ها و امتحانات برگزار نشده در دسترس نیست تا هزینه ریالی تحمیل شده به دانشگاه‌ها در اثر فتنه 88 را محاسبه نمود.
 
4-1-5- ایجاد رانت و سواری مجانی برای فرصت طلبان اقتصادی

در پی فتنه 88 اوضاع نابسامان سیاسی و اجتماعی که در نهایت در شاخص‌های اقتصادی نمود یافته بود منجر به سوء استفاده برخی فرصت طلبان اقتصادی قرار گرفت. اشتغال نیروهای نظام جمهوری اسلامی در بخش امنیت و حفظ نظام منجر به غفلت از بازارها و برخی بخش‌های پولی و مالی شد و همین امر منجر به ایجاد رانت و سواری مجانی برای افراد و جناح‌های خاص در استفاده اقتصادی از این فرصت شد و بسیاری از بخش‌های اقتصادی را با مشکل مواجه نمود.

برای مثال در بخش پولی با توجه به اینکه تورم در سال 1388 نسبت به سال 1387 در حال کاهش بود، مجموع حوادث سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منجر به افزایش تورم در طول سه سال بعد از سال 1388 شد. جدول شماره (3) آمار تورم و افزایش شاخص قیمت‌ها در طول این چند سال قبل و بعد از فتنه 88 را نشان می‌دهد.

جدول شماره (3) نرخ تورم و شاخص قیمت‌ها در دوره قبل و بعد از فتنه 88

 منبع: سری‌های زمانی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1393

نکته قابل توجه در افزایش تورم این است که طبقات ثروتمند و دهک‌های بالای درآمدی قادر به انتقال تورم هستند. اما طبقات پائین درآمدی و کارمندان و حقوق بگیران ثابت دولتی و بخش خصوصی قادر به انتقال تورم نیستند و در صورت بروز تورم‌های بالاتر نسبت فداکاری تورمی در این بخش‌ها نسبت به دهک‌های بالاتر و ثروتمندتر بسیار بیشتر است. بدین ترتیب رشد تورم در دوره فتنه 88 بیشتر از دهک‌های بالاتر به ضرر دهک‌های پائین‌تر جامعه بوده است.
 
4-1-6- نوسانات بازار ارز و طلا

یکی از فرض‌های اصلی علم اقتصاد متعارف، این است که انسان اقتصادی فردی عَقلانی است و عَقلانیت ابزاری کاربردی‌ترین سطح عَقلانیت انسان اقتصادی نظام اقتصاد کلاسیک است. در صورتی که انتظارات کارگزاران اقتصادی نسبت به آینده یک اقتصاد، به دلیل بی‌ثباتی اقتصاد کلان و فضای سیاسی و اقتصادی که در نهایت منجر به تخریب بخش تولید و مولد اقتصاد می‌گردد، در جهت منفی تعدیل خواهد شد و کارگزاران اقتصادی نسبت به آینده اقتصاد انتظارات بد خواهند داشت.

در اقتصاد ایران به دلیل انتظارات ناامید کننده به آینده اقتصادی و وجود تورم و بیکاری بصورت همزمان، سرمایه گذاران دارایی‌های خود را به سمت دارایی‌های خاص مانند فلزت گران بها و ارزهای بین المللی سوق دادند و منجر به نوسانات شدید در بازار ارز و فلزات گران بهاء شدند.

البته تاکید می‌نماییم که عوامل مؤثر بر افزایش نرخ ارز بازار غیر رسمی ایران بسیار متعدد است اما تقارن این عوامل با فتنه 1388 جای تفکر و تأمل دارد و سهمی از این افزایش ناگهانی نرخ ارز را به فتنه 1388 و اوضاع ناآرام سیاسی و اجتماعی نسبت می‌دهد. سهم فتنه 1388 در افزایش نرخ ارز بازار غیررسمی در نمودار شماره (1) کاملاً مشهود است.

نمودار شماره (1) نرخ ارز بازار غیر رسمی و سهم فتنه 88 در نوسانات نرخ ارز 
منبع: گزارش‌های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (ریال)

نکته مهم در ارتباط با سهم فتنه 88 در نوسانات بازار فلزات گران بهاء و نرخ ارز و در نهایت اثرات آنها بر شاخص قیمت این است که نوسانات نرخ ارز و شاخص قیمت‌ها دارای تاثیرات منفی گسترده‌ای بر تجارت خارجی و سرمایه گذاری مستقیم و غیرمستقیم خارجی دارد و می‌توان به اثرات ریشه دوم فتنه 88 بر شاخص‌های اقتصادی اشاره نمود.

یعنی تخریب برخی شاخص‌ها در مرحله اول منجر به تخریب سایر شاخص‌های حیاتی در مرحله دوم می‌گردد و یک چرخه افول بین شاخص‌ها ایجاد می‌گردد که سهم عمده‌ای می‌توان به منشأ این چرخه افول نسبت داد.

یکی از تاثیرات نوسانات بازار ارز و طلا، انحراف پس انداز خانوارها از سمت تولید و اشتغال به سمت سفته بازی و سوداگریی و شکل‌گیری سرمایه‌های سرگردان وبی وطن است که در سال‌های بعدی نیز با حرکت به بخش‌های مختلف اقتصادی منجر به افزایش بی‌ثباتی اقتصاد کلان گردیدند.
 
4-1-7- تخریب ارزش‌های مردمی

انتخابات ریاست جمهوری سال 1388 که بالاترین درصد مشارکت سیاسی در سال‌های اخیر و چند دهه گذشته را داشت، می‌توانست و باید به بزرگ‌ترین پشتوانه و دلگرمی برای نظام اسلامی تبدیل می‌گردید، اما دیری نگذشت که به یک‌باره و بر اساس طراحی خارجی و فریبی داخلی، تمام نتایج آن و ارزش‌های اجتماعی و سیاسی یک مشارکت اجتماعی به تاراج برده شد و با کم ظرفیتی عده‌ای خاص، تا مرز یک بحران بزرگ و دلسردی برای نظام اسلامی پیش رفت. اما با درایت رهبر معظم انقلاب و حضور مردم، فتنه 88 نیز با همه ابعاد آن به محلی برای رسوایی تبدیل شد.

اما در هر صورت ارزش‌های دموکراسی که در انتخابات 1388 خلق شد، به کلی محو و تخریب شد، سیستم مردمی رأی گیری مورد تهمت قرار گرفت و چهره‌های سیاسی در عرصه‌های داخلی و بین المللی مخدوش شد. انتخابات سال 1388 که می‌توانست به عنوان یک سرمایه مردمی در عرصه‌های بین المللی و داخلی مورد بهره‌برداری سیاسی قرار گیرد، با کمی غفلت در ظاهر به نقطه ضعف نظام جمهوری اسلامی تبدیل گردید و منجر به تخریب چهره انتخابات به عنوان یک ارزش مردمی گردید، بطوریکه جمهوری اسلامی ایران در دور بعدی انتخابات در سال 1392 تقریباً با کاهش ده درصدی مشارکت کنندگان در انتخابات ریاست جمهوری نسبت به سال 1388 مواجه شد که به دلیل ترسیم ظاهری نامطلوب از انتخابات ریاست جمهوری در سال 1388 بود.

ارزش اقتصادی این سرمایه‌های از دست رفته مردمی را می‌توان از طریق برآورد تمایل نهایی به پرداخت (WTP) مردم برای حفظ ارزش‌های انقلاب و اسلامی مورد برآورد قرار داد و ارزش ریالی زیان وارده بر فضای انتخابات را محاسبه نمود.
 
4-1-8- زیان‌های بیشتر بخش خصوصی به دلیلی عدم پوشش بیمه‌ای خسارات ایجاد شده

یکی از استثنائات بیمه‌گران برای عدم تأمین مالی خسارت اتفاق افتاده برای موضوع مورد بیمه توسط بیمه گذار، خسارات ناشی از جنگ، آشوب، اعتصاب، اعتراض و ناامنی‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است. بسیاری از خسارت‌های فتنه سال 1388 تحت پوشش هیچ بیمه‌ای قرار نگرفت و خسارات وارده مستقیماً توسط مردم و نهادهای دولتی جبران شد.
 
4-2- اثرات بلندمدت

مطمئناً فتنه سال 1388 حوادثی اتفاقی و گذار نبود و نظام امپریالیسم جهانی برای وقوع چنین اتفاقاتی برنامه‌ریزی کرده بود و برخی نیروهای داخلی نیز برای گرفتاری در دام این فریب شایستگی خود را اثبات نموده بودند.

بدین ترتیب اثرات این فتنه نیز مانند دلایل آن زودگذر نبود و دارای اثرات بلندمدت خواهند بود. همچنین تخریب شاخص‌های اقتصادی شاید در کوتاه مدت اتفاق بیافتد اما ترمیم و بهبود شاخص‌های اقتصادی زمان بسیار طولانی‌تری نیاز دارد و اثرات تخریب ماندگار و متداوم خواهد بود.

بدین ترتیب در این بخش قصد داریم به ارزیابی آثار بلند مدت ناآرامی‌ها و آشوب‌های فتنه 88 بپردازیم. آمار و اطلاعات نشان می‌دهد که فتنه 88 هر چه بود سهم قابل توجهی در تحریم‌ها و فشارهای بین المللی (تحریم‌های سازمان ملل متحد) و خارجی یک جانبه (تحریم‌های ایالات متحده) و چند جانبه (تحریم‌های اتحادیه اروپا) و تداوم رکود اقتصادی و حتی تورم رکودی در جمهوری اسلامی ایران داشت. در ادامه به برخی کانال‌های اثرگذاری فتنه 88 بر شاخص‌های اقتصادی اشاره می‌نماییم.

منبع : حامیان ولایت
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • مقاومت سپیدرود در آخرین لحظات شکست
  • متهم اختلاس نفتی به گریخت
  • سیف ممنوع الخروج است
  • لیست بازیکنان در خطر محرومیت پرسپولیس
  • ایرانی‌ها مثلث ترامپ-نتانیاهو-بن‌سلمان را عامل حادثه اهواز می‌دانند
  • سوپرایز جنجالی شفر مقابل برانکو
  • هشدار تهران به ابوظبی
  • پاسخ اژه‌ای به عضو سابق شورای شهر تهران
  • تولید نفت اوپک و غیر اوپک کاهش یافت
  • کنایه اژه‌ای به اظهارات احمدی نژاد
  • کارت زردهای بی اثر شورا به شهرداری تهران
  • مذاکره ایران و آمریکا در دولت احمدی‌نژاد
  • چگونه ایران تسلط بر خلیج فارس را حفظ کرد؟
  • نرخ سود سپرده تغییر نمی‌کند
  • ریاست جمهوری عراق در این دوره سهم ماست
  • نقش «منافقین» برای ایجاد آشوب در ایران
  • پشیمانی شفر از خرید دو بازیکن استقلال!
  • جزئیات پرونده مدیرگمرک از زبان سخنگوی قوه قضائیه
  • سپاه پاسدارن:دراینده انتقام مهلکی خواهیم گرفت
  • چند نکته درباره حادثه تروریستی خوزستان
  • خانه تکانی به سبک برانکو در پرسپولیس
  • نظر آیت الله خزعلی درباره مهدی خزعلی
  • خوزستان جان ایران، ترند برتر توییتر شد
  • ۴ شرط کی‌روش برای ادامه حضور در ایران
  • فعالیت ضد ایرانی سعودی‌ها در عراق
  • وزیر صنعت، معدن و تجارت استعفا داد
  • قیمت طلا، سکه و ارز امروز
  • تیرخلاص شفر به ستاره استقلال
  • بازدید فرمانده نداجا از منطقه یکم امامت
  • امکان شکایات کارگران در سامانه کار
  • یک زن کُرد کاندید ریاست جمهوری عراق
  • دلار و ماده اولیه ۲ مشکل تولید پودر شوینده
  • فیلم/ اولین روزی رهبرانقلاب به مدرسه رفتند
  • واکنش سردار باقری به حمله تروریستی دراهواز
  • دردسرهای جدید پرسپولیس و برانکو
  • کاوه مدنی‌ها و نسخه‌های بیگانه!
  • سراب بهبود روابط بانکی FATF
  • امنیت ملی بازیچه سلبریتی‌ها
  • این ستاره حسابی چشم “شفر” را گرفت
  • ایران، سوریه نمی‌شود
  • روزهای سرنوشت‌ساز استان ساحلی الحدیده
  • یشینه گروهک تجزیه طلب الاحوازیه چیست؟
  • تیر خلاص گروهک تروریستی مقیم اروپا به FATF
  • از سایه خود هم بترسید!
  • پیشنهاد وسوسه انگیز برای هافبک سرخ پوشان
  • صفحه اول روزنامه های صبح امروز / یکشنبه 01 مهر
  • خبری بد درباره دروازه بان سابق تیم ملی
  • دلیل سفر بارزانی به بغداد
  • کوچکترین شهید حادثه تروریستی اهواز +عکس
  • بررسی FATF با حضور وزرا و رییس مجلس
  • پرسپولیس کاری کرد کارستان
  • واکنش اینستاگرامی روحانی به حمله تروریستی
  • لبنانی‌ها در توئیتر سنگ تمام گذاشتند +عکس
  • واکنش مقام آمریکایی به حادثه تروریستی اهواز
  • شهیدی که هفته گذشته زیر تابوت شهدا بود /عکس
  • عضو هتاک شورای شهر نیشابور بازداشت شد
  • شلیک موشک «بدر۱ » به فرودگاه جیزان عربستان
  • یک روز عزای عمومی در خوزستان اعلام شد
  • چین سفیر آمریکا در پکن را احضار کرد
  • ابراز پشیمانی شاه ماهی استقلال ازهواداران
  • نقره داغ شدن ستارگان استقلال درخانه حریف
  • حمله تروریستی امروز اهواز چگونه اتفاق افتاد؟!
  • فیلم جدید از لحظه حمله تروریستی در اهواز
  • رَجزخوانی یکی از مجروحین ارتش برای تروریست‌ها
  • شاه ماهی محبوب پرسپولیس هر روز بهتر از دیروز
  • عکس/ تعریف رسانه‌های بیگانه از ترور و تروریسم!
  • پیام رهبر انقلاب درپی حادثه تروریستی دراهواز
  • حواشی ستاره پرسپولیس ادامه دارد
  • شاه ماهی پرسپولیس باز هم گل کاشت
  • داعش هم مسئولیت «حمله اهواز» را بر عهده گرفت
  • ورودی و خروجی بازار ثانویه تعادل ندارد
  • رژه ۲۱ بالستیک سپاه
  • صف اهدای خون در اهواز/ عکس
  • احتمال وقوع جنگ سرد اقتصادی در جهان
  • احتمال وقوع جنگ سرد اقتصادی در جهان