کد خبر: 24382
ف
پایگاه خبری حامیان ولایت/یادداشت

سیدجمال محور مدرنیسم اسلامی است

مسلمانان در برخورد با مدرنیته راهکارهای متفاوتی را در پیش گرفته‌اند، اما به روشنی می‌توان نشان داد که موضع‌گیری‌های آنان در قبال مدرنیته از دو عامل اساسی تاثیر پذیرفته است!

سیدجمال محور مدرنیسم اسلامی است

 نخست، تعریف و تلقی آنان از مدرنیته و دوم، تعریف و تلقی آنان از اسلام. این طیف تنها کوشش‌ها و مساعی تئوریک متفکرانی را شامل می‌شود که هم‌نشینی دین و مدرنیته را ممکن می‌دانند.

سیدجمال‌الدین اسدآبادی نامی است که با دو عنصر اساسی اتحاد و بیداری جهان اسلام و هم‌چنین مبارزه با استعمار گره خورده است. بازگشت به اساس دین و بنیادسازی برای مفهوم مدرنیسم اسلامی مولفه‌هایی هستند که در منظومه فکری سیدجمال جایگاه ویژه‌ای دارند برای همین دکتر گلجان، وی را شخصیت محوری مدرنیسم اسلامی می‌داند. برای واکاوی ابعاد فکری این اندیشمند اسلامی، گفت‌وگویی با دکتر مهدی گلجان، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس  و مدیر مسول نشریه علمی پزوهشی جامعه شناسی تاریخی انجام داده‌ایم که در ادامه از نظرتان می‌گذرد.

 سیدجمال‌الدین اسدآبادی جزو اولین افرادی است که در جهان اسلام، در مقابل تفکر غربی، بنیادی نو درانداخت. شیوه این اندیشمند اسلامی در قبال گفتمان یا گفتمان‌های هژمون غرب چگونه بود؟

از لحاظ تاریخی نخستین مواجهه جهان اسلام با مدرنیته غربی، مواجهه با وجه خشونت‌آمیز و غیرانسانی آن از طریق جنگ‌های اشغال‌گرانه در دو قرن گذشته بوده است. غربی‌ها در حالی که مسلمانان را قتل و غارت می‌کردند از مدارا و ترقی و مدرنیته سخن می‌گفتند. طبیعی است که اندیشمندان جوامع اسلامی هر کدام به اقتضای رویکرد و فهم خود از مسائل برخورد متفاوتی با مقوله مدرنیته داشتند. در این میان فهم سید جمال‌الدین اسدآبادی از مدرنیته و اسلام، آغاز راهی است که تلفیق و سازگاری این دو عرصه را راهکار معضل عقب‌ماندگی و مسئله امپریالیسم در کشورهای اسلامی می‌داند. سید جما‌ل‌الدین اسدآبادی بر این اعتقاد بود که راه برون‌رفت از واپس‌ماندگی و مقابله با امپریالیسم، بازتفسیر آیین اسلامی است که در درون گفتمان مدرنیته صورت می‌گیرد. در واقع سید جما‌ل‌الدین ابتدا میان مدرنیته و غرب جدایی می‌افکند و سپس مدرنیته غیرغربی را می‌جوید. البته مقصود از بازتفسیر و سازگاری اسلام و مدرنیته این نیست که یکی را بی‌چون و چرا بپذیریم و دیگری را در آن منحل کنیم، بلکه هدف این است که امکان تحقق اسلام و مدرنیته در یک جامعه فراهم شود. جامعه‌ای که اعضای آن به اسلام ایمان داشته باشند و در فکر و عمل اسلامی بیاندیشند و اسلامی رفتار کنند و در عین حال ضوابط مدرنیته در آن رعایت شود. در واقع قرن نوزدهم با هجوم همه‌جانبه غرب و به دنبال آن مدرنتیه غربی به جهان اسلام همراه شد. برخورد اسلام و مدرنیته غربی چالشی بزرگ برای مسلمانان ایجاد کرد و در این بین هر یک از متفکران سرزمین‌های اسلامی به فراخور درک خود از بنیان سنت و مدرنیسم در صدد پاسخ‌گویی به این مسئله برآمدند.

مسلمانان در برخورد با مدرنیته راهکارهای متفاوتی را در پیش گرفته‌اند، اما به روشنی می‌توان نشان داد که موضع‌گیری‌های آنان در قبال مدرنیته از دو عامل اساسی تاثیر پذیرفته است: نخست، تعریف و تلقی آنان از مدرنیته و دوم، تعریف و تلقی آنان از اسلام. این طیف تنها کوشش‌ها و مساعی تئوریک متفکرانی را شامل می‌شود که هم‌نشینی دین و مدرنیته را ممکن می‌دانند.

سید جما‌ل‌الدین نیز از جمله این متفکران بود. او برای پاسخ‌گویی به مسئله عقب‌ماندگی و امپریالیسم ـ یعنی بحران جوامع اسلامی ـ ناگزیر از اندیشه‌ورزی در باب مبانی سنت و تجدد بود. سید جما‌ل‌الدین علل ریشه‌های زوال و انحطاط جهان اسلام را دارای دو بُعد درونی و بیرونی می‌دانست. بُعد درونی بر مسئله بی‌قانونی، فقدان دانش، نبود آزادی و همبستگی اجتماعی تاکید داشت و بعد بیرونی بر مسئله استعمار و نداشتن استقلال این سرزمین‌ها دلالت می‌کرد. وی مدرنیته را به دو نوع «اسلامی» و «غربی» تقسیم می‌کند و معتقد است که مدرنیته غربی با اسلام نمی‌سازد، زیرا این مدرنیته با «فرهنگ غربی» عجین شده است؛ اما بر این باور است که از طریق بازسازی مدرنیته و پیراستن آن از عناصر فرهنگ غربی و پیوند زدن آن با فرهنگ و ارزش‌های اسلامی آن می‌توان نوع دیگری از مدرنیته را کشف یا بنا کرد یا «قرائتی» از مدرنیته داد که با اسلام سازگار باشد.

قرائت سید جمال از مدرنیته‌ای که می‌فرمایید، بر چه مبانی و اصولی استوار شده بود؟ و اساسا در این مسیر چارچوب فکری سید جما‌ل‌الدین چگونه پی‌ریزی شده بود؟

دو پیش‌فرض مهم این دسته از دیدگاه‌ها به شرح زیر است. اول اینکه مدرنیته قرائت‌بردار است و به‌جای سخن گفتن از مدرنیته می‌توان یا باید از مدرنیته‌ها سخن گفت و دوم اینکه تفکیک مدرنیته از فرهنگ غرب آن را از مدرنیته بودن ساقط نمی‌کند. سید جما‌ل راهکار خروج از بحران‌های سیاسی جوامع اسلامی را در سه اصل اساسی خلاصه می‌کند. 1. تبدیل شیوه حکومت از استبدادی به مشروطه و برقراری قانون به جای رسوم و اوامر 2. از میان بردن آثار تفرقه مذهبی و احیای روح وحدت اسلامی و 3. مبارزه علنی و بیرحمانه با نفوذ استعمار.

هر چند سید جمال الدین اسدآبادی نخستین قهرمان مبارزه با استعمار نیست اما بدون شک یکی از مهم‌ترین آن‌ها است. دلیل این اهمیت در چیست؟

دلیل این اهمیت را می‌باید در پاسخ خاص وی به استعمار جست‌وجو کرد. این پاسخ همان اتحاد اسلامی است. اتحاد اسلامی مدنظر سید جمال چهار ویژگی مهم دارد که عبارتند از: یک راه حل فکری ـ فرهنگی به مسئله استعمار، سازگاری میان آموزه‌های مدرن (عقلانیت و سوژه خود بنیاد) و آموزه‌های اسلامی (جبر و اختیار و...)، شکل‌گیری حول محور هویت اسلامی و برخورداری از یک استراتژی دو وجهی (اتحاد دول اسلامی و اتحاد ملل اسلامی). البته مقصود سید جما‌ل‌الدین از اتحاد اسلامی این نبود که حکومت‌های اسلامی حکومت واحدی را تشکیل بدهند، بلکه باید به اوضاع و احوال یکدیگر آشنا شده و در کارها باهم همکاری کنند. از نظر سید جما‌ل‌الدین اتحاد، خودآگاهی نسبت به منافع مشترکی است که برتری و عظمت را به ارمغان می‌آورد.

سیدجمال بین اسلام و مدرنیته چگونه پل‌سازی کرده بود؟ و اساسا در آن دوره در جهان اسلام در برابر مدرنیسم چه رویکردهایی وجود داشت و رویکرد سیدجمال چگونه بود؟

در سده نوزدهم جهان به دو اردوگاه تقسیم شده بود: یکی جناح پیشرفته که هم دانش و کارشناسی داشت و هم استعمارگر بود. دوم جناح واپس‌مانده که به دانش و کارشناسی جناح پیشرفته نیاز داشت و استعمار و استثمار شدن به سودش نبود. جهان اسلام مانند بقیه جهان غیراروپایی ناچار بود، در برابر تمدن دو رویه غرب راهی برای ادامه زندگی برگزیند. بنابراین اقشار گوناگون جامعه اسلامی اعم از سیاستمداران، روشنفکران و متفکران درصدد پاسخگویی و ارائه راهکار برآمدند. پاسخ‌های مسلمانان به مدرنیته در سه دسته تقسیم‌بندی می‌شود که شامل سنت‌گرایی محافظه‌کار، نوگرایی مترقی و اصلاح‌طلبی اسلامی است. سنت‌گرایی، نشان‌دهنده موضعی ایستا و انفعالی است که به دشواری می‌تواند نسبت به انگیزه بیرونی واکنش نشان دهد. جهت‌گیری عمده سنت‌گرایی، تاریخ‌گرا بود، یعنی از سنتی الهام و توان می‌گرفت که از لحاظ تاریخی استنتاج شده بود و از نظر فکری پیوسته حالت واپس‌نگر داشت. از نظر یک سنت‌گرا، گذشته پیش از آینده، جایگاه عصر طلایی بود. گذشته برگشت‌پذیر بوده و روزی باید برگردانده می‌شد. در مقابل این جهت‌گیری، دیدگاه نوگرایی، پیش‌نگر بود. نوگرایی نگاهی مثبت نسبت به نوآوری‌ها و دگرگونی دارد. بنابراین نوگرایی نشان‌دهنده دیدگاهی پویا، اساسا عمل‌گرا و انطباق‌پذیر است.

اساسا نوگرایی خصلتی آرمان‌گرایانه داشت و معتقد بود که عصر طلایی نه در گذشته، بلکه در آینده است. اما جریان فکری سوم، اصلاح‌طلبی اسلامی (دینی) است که بیشتر پژوهش‌گران آغاز آن را به سیدجمال نسبت می‌دهند. باور اصلی این جریان این بود که مشکلات اصلی جوامع اسلامی ناشی از دوری جستن از آموزه‌های دین اسلام است و چاره مشکل، پیروی از غرب نیست بلکه درمان این درد را باید در بازگشت به اسلام اصیل جست‌وجو کرد. برخورد این جریان فکری با مسئله غرب عاقلانه و بدون تعصب است نه رد مطلق و نه پذیرش مطلق را توصیه می‌کند و معتقد است دین و سیاست یا دین و دانش تناقصی با هم ندارند.

سیدجمال به عنوان پیشتاز اسلام نوگرای اجتهادی چاره مشکل را نه در دست کشیدن از اسلام (غرب‌گرایان) و نه در ایجاد مذاهب جدید به نام دین مانند «وهابیت» و «بهائیت» می‌دانست، بلکه بر این باور بود که مسلمانان نیازی به دین تازه ندارند و دین اسلام با توجه به مقتضیات زمان و مکان نیاز به یک بیان مطلوب دارد. اصلاح‌طلبی بر آن بود که حقیقت اسلامی را دوباره برقرار و تقویت کند، اما آن را در معرض انتقاد آزاد قرار ندهد. به هر حال سابقه جنبش اصلاح‌طلبی دینی به پیش از سید جما‌ل‌الدین بازمی‌گردد، اما آن جنبش‌ها معطوف به جنبه‌های درونی تفکر اسلامی بوده و کاملا رویکردی سنتی داشتند. سیدجمال بر این اعتقاد بود که مشکلات جوامع اسلامی نه در ذات دین (آن‌گونه که غرب‌گرایان می‌گویند)، بلکه در عدم توجه به اساس دین و فراموشی و زنگارگرفتگی آموزه‌های آن است.

چنین است که جما‌ل‌الدین اسدآبادی را یکی از پرنفوذترین چهره‌های جنبش اصلاح‌طلبی اسلامی می‌دانند. وی شخصیت محوری مدرنیسم اسلامی است. باید گفت که رویکرد سید جما‌ل‌الدین، در رویارویی با مدرنیته شکل گرفته و از آن تاثیر پذیرفت. در گفتمان سید جما‌ل‌الدین فضیلت، شالوده و بنیان دین است و انگاره‌های مدرن باید در درون آن بازسازی شوند. چه در غیر این صورت همبستگی اجتماعی ملت‌های اسلام دستخوش زوال می‌شود.

از نظر سید جما‌ل‌الدین حاکمیت گفتمان مدرنیته ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. استدلال سید جمال از طرح این ضرورت اجتناب‌ناپذیر چیست؟

سید جما‌ل‌الدین پیشرفت جوامع غربی را نتیجه توجه بسیار آن‌ها به دانش و پژوهش می‌داند و معتقد است که جوامع اسلامی نیز ناگزیر از روی آوردن دانش و فنون جدید هستند. وی معتقد بود باید از دستاوردهای بشری به سود ملت‌های مسلمان استفاده کرد، زیرا دانش در انحصار هیچ‌کس نیست و هیچ‌کس نباید دیگران را از دانش‌های بشری محروم کند. بنابراین سیدجما‌ل‌الدین نوسازی سیاسی- اجتماعی جوامع اسلامی را وجهه همت خود ساخت. سید جمال بر این باور بود که دانش و معارف بشری و دنیوی هیچ مغایرتی با دین ندارد و اگر به درستی به آن‌ها توجه کنیم می‌بینیم که سبب تقویت دین می‌شوند. وی در این خصوص با استناد به آیه 11 سوره رعد اشاره می‌کند که قرآن کریم تغییرات اجتماعی را به عهده خود انسان‌ها گذاشته و نتیجه می‌گیرد که مردم مسلمان برای تغییر وضعیت خود باید اقدام کنند و به علوم و فنون روز مجهز شوند و این نکته با  گوهر دین منافات ندارد. از سوی دیگر در دیدگاه اصلاح‌طلبانه سیدجمال خبری از جزمیت اخباری‌گری یا باطن‌گرایی اسماعیلیه نیست و پویایی دینی در تمامی سطوح این دیدگاه موج می‌زند. او زرنگارهای برجای مانده از نسل‌های مرتجع را با صیقل عقلانیت دینی می‌زداید. بر پایه چنین باورهایی سید جما‌ل‌الدین معتقد است برای مطابقت با وضعیت علمی دنیای مدرن باید اعتقادات را به محک عقل سنجید و کلام خدا را در جهت آزادی سیاسی و بی‌نیازی اقتصادی و حقوق حقه انسانی آن‌ها فهمید. او میان عقل به‌معنای مدرن آن و مبانی دیانت اسلامی تناقضی ندیده و چنین عقلانیتی را موجب درستی و تعدیل اخلاق و سبب مدنیت عالم می‌داند.

به نظر می‌رسد سیدجمال، به عنوان یک پیشوای مذهبی، ضمن درک جهان‌شمولی دین اسلام، آن را مستعدترین عامل در ایجاد یگانگی و یکپارچگی بین سرزمین‌های اسلامی می‌دانست. وی در مواجهه با مدرنیته درصدد سازش میان سنت اسلامی با آموزه‌های مدرن برآمد و بدین منظور تفسیری نو از اسلام ارائه کرد. این تفسیر نو چه برجستگی مهمی دارد؟ و دارای چه ابعادی است؟

سید جمال‌الدین کسب دانش جدید را ابزاری برای تقویت هویت و استقلال مسلمانان تلقی می‌کرد و حفظ موجودیت شرق را به کسب دانش وابسته می‌دانست. در گفتمان هویت‌بخش سیدجمال برای نیل به هویت یگانه باید از خودباختگی و خودشیفتگی پرهیز کرد. او این دو اصطلاح منفی را در مقابل اصطلاح موثر و مفید «خودباوری» قرار داده و به منظور تقویت حس خودباوری مسلمانان همواره از عظمت، جلال و شکوه تمدن نخستین اسلام سخن گفته است. او در کنار اشاره به بزرگی تمدن نخستین اسلام، بر تاویل دوباره دین اسلام تاکید می‌کرد و معتقد بود که این اسلام بازسازی شده همواره یگانه حقیقت بوده است.

به نظر سید جمال فلسفه روشن‌گری نیز بر اساس ارزش‌های خود، چیزی را که در اسلام پذیرفتنی بود، گزینش کرده است. سید جما‌ل‌الدین در نخستین گام بر لزوم برقراری ارتباط میان رویه دانش‌محور مدرنیته و اسلامِ باز تفسیر شده خود تاکید می‌کند و سپس با بازسازی هویت دینی مسلمانان به عنوان یک هویت خودباور و مستقل، جنبه دیگر مدرنیته یعنی استعمار را به چالش می‌کشد. وی با تکیه گفتمان اصلاح‌طلبی اسلامی چاره مشکل را بازتعریف دین اسلام با توجه به مقتضیات زمان و مکان می‌داند.

منبع : جهان نیوز
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • عکس/آلودگی هوا در شهر ارومیه
  • عکس/وداع با مهدی قره محمدی شهید مدافع
  • فیلم/تصاویر هوایی از ویژه از قبة‌الصخره
  • خیانت تقسیم قدس در سازمان همکاری‌های اسلامی
  • فشار بر اقتصاد ایران از منظر مخالفان جدی است
  • پرونده واردات خودروهای لوکس توسط یک پیرزن
  • عکس/تصاویر از درگیری‌های روز خشم
  • لزوم استفاده از FLNG برای گازهای فلر
  • قطع یارانه مددجویان و مراکز بهزیستی
  • حمله استقلالی ها به روحانی و لابی سیاسی
  • صوت/ترتیل صفحه ۲۵۱ قرآن
  • پشت پرده حذف هولوگرام در شهرداری
  • فیلم/شگفت انگیز ترین مرد روستایی میلیاردر
  • بنویسید تاییدیه الکترونیکی بخوانید هولوگرام
  • فیلم/خرافه تصویر امام خمینی (ره) روی ماه
  • فیلم/دعوت حاج حسین یکتا در برنامه شبکه سه
  • آغاز ثبت‌‌نام هجدهمین دوره عتبات دانشگاهیان
  • یارانه را نمی توانیم قطع کنیم
  • گزارش نهایی حسابرسی مستقل دانشگاه آزاد
  • بررسی آسیب های فضای مجازی
  • لقمه نقد خوشمزه از رییس جمهور
  • چنبره تئوریسین‌های طرح‌های انتقال آب
  • پس گرفتن گرانی ۱۴ میلیونی سراتو
  • عبور غیرممکن سلبریتی‌های خاص از روحانی
  • تلاش برای دور زدن تحریم‌های ایران
  • ائتلاف آمریکا از اردوگاه «الحسکه» سوریه
  • 8 واحد تصرف شده در کاخ موزه سعد آباد
  • شرط مهاجم آبی ها برای جدایی افشا شد
  • زنگ خطر صنعت برنج و شالیکاری ایران
  • احتمال انحراف منابع ارزان طرح اشتغال فراگیر
  • نقض برجام با افزایش تحریم ضد ایرانی
  • فیلم/شایعه‌ درباره موسیقی گوش دادن مادران
  • فیلم/قطع درخت با شلیک سه گلوله
  • فیلم/ رسوایی جنجالی شبکه من ‌و تو روی آنتن
  • کسری400میلیاردی آموزش و پرورش در سال ۹۷
  • کنایه مهران مدیری به بدهکاران و میلیاردرهای بانکی
  • ائتلاف آمریکا از اردوگاه الحسکه
  • شکست صنعت نفت در جام حذفی
  • اقدامات جنجال‌برانگیز دونالد ترامپ در خاورمیانه
  • انتشار مستنداتی به ادعاهای نیکی هیلی
  • خداحافظی اقای گل با پرسپولیس! + عکس
  • حمله گسترده داعش توسط حشدالشعبی دفع شد
  • صفحه اول روزنامه های صبح امروز / شنبه 25 آذر
  • خرید جنجالی بمب اسیایی استقلال قطعی شد
  • جدایی اقای گل بی پوشان قطعی شد
  • شکایت ترکیه از امریکا در شورای امنیت
  • عکس/ تظاهرات ژاپنی‌ها علیه ترامپ
  • عکس/ دهکده ورزشکاران بازی‌های زمستانی 2018
  • عکس/ استقبال اندک پرسپولیسی از بازی با بادران
  • دکترمرتضوی رئیس انجمن قطعه‌سازان خودروی ایران شد
  • نقش عربستان و آمریکادر مسلح کردن تروریست‌ها
  • عکس/ شهادت جوان فلسطینی در جمعه خشم
  • ترکیب پرسپولیس مقابل بادران اعلام شد
  • خبرهای خوب برای هواداران پرسپولیس در راه است
  • ستاره جنجالی لیگ برتر رسما یه استقلال پیوست
  • 8 ساله زندان برای وزیر اقتصاد سابق روسیه
  • جلسه افتخاری و شفر در پایان تمرین جمعه استقلال
  • گمانه‌زنی جدید درخصوص قرارداد "توتال"
  • برانکو: پس هواداران پرسپولیس کجا هستند؟!
  • گسل فعال زلزله زیر ۲ ساختمان ۲۰طبقه در ولنجک
  • واکنش ظریف به نمایش مضحک آمریکا
  • واکنش رئیس شورای اروپا به اقدام ترامپ
  • آتش‌ سوزی گسترده در انبار چوب در تهران
  • عکس/ سوشا مکانی در تمرینات صنعت نفت
  • فیلم/ بارش تگرگ در اهواز
  • استتار ساده مجرم فراری و پلیس‌های ساده‌تر
  • عکس/ بهترین بازیکن نوامبر لیگ برتر انگلیس
  • عکس/ اینفوگرافی رکورداران کلین شیت در لیگ برتر
  • امام جمعه‌ای که جان چندین نفر را نجات داده
  • ورود چینی‌ها به سوریه برای مبارزه با تروریست‌ها
  • تصویب ضد برجام در کمیته مجلس نمایندگان آمریکا
  • پایان اردوی شبانه‌روزی استقلالی‌ها در شیان
  • دلایل خشم آمریکا از ایران از نگاه عطوان
  • دلایل خشم آمریکا از ایران از نگاه عطوان
  • عکس/ پرسپولیس آماده دیدار با بادران